معرفی‌نامه‌ای به‌روی در قدیمی آرامگاه سعدی 👆👆👆
☆
یک بیت از شعر سعدی بر در قدیمی آرامگاهش این‌گونه ثبت شده است؛
ز خاک سعدی شیراز بوی عشق آید
هزار سال پس از مرگ او اگر بویی

مدت‌هاست، گروهی به‌اعتراض برخاسته‌اند که در مصراع اول "بیچاره" درست است، نه "شیراز" و در مصرع دوم؛ "گرش بویی" درست است، نه "اگر بویی" گروهی نیز معتقدند؛ "ار بینبویی" (به‌معنای؛ اگر بو کنی) درست است.
پس از بحث‌های بسیار هر کدام دیگری را به غلط‌گویی متهم ساخته‌اند اما باید عرض کنم که هر سه مورد درست و بدون ایرادند اما این‌که کدام مد نظر سعدی بوده، بحث دیگری است و باید به نسخه‌ی خطی یاقوت که به زمان سعدی نزدیک‌تر از مصححان امروزی بوده، رجوع کرد، چراکه صاحبان نسخه‌های بعد از نامبرده، عبارت مورد نظر خود را نوشته‌اند که ان‌شاءالله در سطرهای پایین‌تر درباره‌ی آن مطلبی را ذکر خواهم کرد! فراموش نشود که این احتمال را هم باید در نظر گرفت که ممکن است، آن بخش از سروده‌ی سعدی در نسخه‌ی خطاطی شده‌ی یاقوت از بین رفته باشد.
در ابتدا عرض کنم؛ به‌نظر می‌رسد، "بیچاره" مد نظر سعدی بوده باشد، چراکه واژه‌ی ذکرشده می‌بایست با مضمون مرتبط باشد که است. یعنی سعدی که در فصاحت کلام، سرآمد روزگاران است، باید به‌دلیلی "بیچاره" را در سروده‌اش استخدام کرده باشد که چنین کار را کرده است.
او در سرتاسر سروده‌اش گلایه از عجز و ناتوانی خود دارد و اضافه بر آن؛ بدون ذکر نام "شیراز" نیز می‌توان منظور سعدی را دریافت که مقصودش بیان نام خود بوده است. بنابراین عدم ذکر "شیراز" و آوردن صفت "بیچاره" عبارت را فصیح‌تر و بلیغ‌تر می‌کند! حال از اینها که بگذریم؛ در غزلیات سعدی با تصحیح دکتر خطیب رهبر (بینبویی) ضبط و در پانوشت به "اگر بویی" نیز اشاره‌ی کوتاهی شده است: 👇👇👇

"ار بینبویی" به‌معنای "اگر بو کنی" است. "گرش بویی" یعنی؛ "اگر آنرا بو کنی" و "اگر بویی" نیز به‌معنای؛ "اگر بو کنی"
همان‌طور که ملاحظه فرمودید؛ هر سه مورد درست‌‌اند و یک معنا را افاده می‌کنند!
لغت‌نامه‌ی دهخدا
انبوییدن
بوی کردن و بوییدن
(برهان قاطع) (آنندراج)
بوی کردن
(شرفنامه‌ی منیری)
بوییدن چیزهای خوشبوی و بوی خوش
(ناظم الاطباء)
☆
یکی از دوستان ادیب سعدی‌شناسم دکتر (م‌.پ) در این زمینه می‌گوید؛
این اختلاف‌ها در اغلب اشعار شعرای گذشته از جمله سعدی بسیار است!
(ار بینبویی) یا (ار به‌انبویی) که اصولا از حیث سبک‌شناسی نمی‌تواند، نحوه‌ی بیان شیخ اجل سعدی شیرازی باشد و به‌نظر من؛《گرش بویی》رساتر و بهتر از《اگر بویی》است!
در غزلیات تصحیح دکتر خطیب رهبر (بینبویی) و در تصحیح فروغی (ار کُنی بویی) [به‌معنای؛ اگر بو کنی] آمده است. از نظر من ضبط "خطیب رهبر" پسندیده نیست و از زبان سعدی دور است. ضبط "فروغی" بهتر از ضبط "خطیب رهبر" است ولی در مجموع (گرش بویی) رساتر است که تاکنون آنرا در نسخه‌ای مشاهده نکرده‌ام و باید به جستجو در دیگر نسخه‌ها ادامه دهم!
☆
فضل الله نکولعل آزاد
کرج مهرماه ۱۴۰۲
www.lalazad.blogfa.com
Www.f-lalazad.blogfa.com

نوشته شده توسط فضل الله نکولعل آزاد در چهارشنبه پنجم مهر ۱۴۰۲ |